ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ · ΟΔΗΓΟΣ ΜΕ ΠΛΗΡΕΣ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ
Σε ένα τηλεοπτικό πάνελ η πρώτη διακοπή έρχεται συνήθως πριν κλείσουν δεκαπέντε δευτερόλεπτα. Ο αντίπαλος πετάει μια λέξη πάνω στην ανάσα σου, ενώ εσύ έχεις ακόμη τη μισή σκέψη στο στόμα.
Ο τηλεθεατής θα θυμάται ποιος κράτησε την ψυχραιμία του και ποια φράση ακούστηκε καθαρά.
Αυτό το άρθρο δείχνει πώς γίνεται ένα media training υποψηφίων βουλευτών από την αρχή ως το τέλος. Απευθύνεται σε υποψήφιους όλων των κομμάτων, γιατί η πίεση του πάνελ είναι ίδια για όλους, όποιο κι αν είναι το ψηφοδέλτιο.
Για να μη μείνει στη θεωρία, στο δεύτερο μισό θα βρεις ολόκληρο τον φάκελο προετοιμασίας ενός υποθετικού υποψηφίου της ΕΛ.Α.Σ., της Ελληνικής Αριστερής Συμπαράταξης, του κόμματος του Αλέξη Τσίπρα. Διάλεξα αυτό το παράδειγμα επειδή έχει δύσκολο διπλό μέτωπο, με τη Νέα Δημοκρατία από τη μία πλευρά και το ΠΑΣΟΚ από την άλλη. Ο φάκελος περιέχει τον οδηγό του εκπαιδευτή, πέντε σενάρια με έντεκα γύρους ερωτήσεων, τα soundbites και τον οδηγό του υποψηφίου.
Σημαντική επισήμανση πριν από τα σενάρια
Οι πολιτικές θέσεις που διατυπώνονται στα σενάρια δεν απηχούν τις απόψεις του συγγραφέα. Παρατίθενται μόνο για εκπαιδευτικούς λόγους, ως υλικό άσκησης.
Ο υποψήφιος είναι υποθετικός. Οι ερωτήσεις των δημοσιογράφων και οι παρεμβάσεις των αντιπάλων είναι φανταστικές, γι’ αυτό οι δημοσιογράφοι αναφέρονται ως «Δημοσιογράφος Α» και «Δημοσιογράφος Β» και οι εκπομπές περιγράφονται χωρίς όνομα. Η ίδια μέθοδος εφαρμόζεται αυτούσια σε υποψήφιους κάθε κόμματος.
Τι είναι το media training υποψηφίων βουλευτών
Είναι μια πρόβα τηλεοπτικής εμφάνισης με κάμερα, με πραγματικά θέματα της εβδομάδας και με πίεση που μοιάζει όσο γίνεται με αυτή του στούντιο. Ο υποψήφιος μαθαίνει να λέει τις θέσεις του την ώρα που κάποιος τον διακόπτει ή τον σπρώχνει σε θέμα που δεν διάλεξε.
Οι περισσότεροι υποψήφιοι ξέρουν καλά τις θέσεις του κόμματός τους. Στο πάνελ η δυσκολία είναι ο χρόνος: ένα καθαρό μήνυμα πρέπει να ακουστεί σε λίγα δευτερόλεπτα, την ώρα που δύο άνθρωποι μιλούν ταυτόχρονα. Αυτό διορθώνεται με επανάληψη υπό πίεση.
Ο ρόλος μου: δημοσιογράφος και αντίπαλος στην ίδια καρέκλα
Στη συνεδρία κάθομαι απέναντι από τον υποψήφιο και παίζω ταυτόχρονα δύο ρόλους. Τον δημοσιογράφο που κάνει την ερώτηση και τον αντίπαλο που του επιτίθεται πάνω στην απάντηση.
Όταν είμαι δημοσιογράφος, μιλάω θεσμικά και φαινομενικά ουδέτερα. Επικαλούμαι την κυβερνητική ανακοίνωση ή την «κοινή λογική», βάζω όριο χρόνου και διακόπτω για να πάρω μονολεκτική απάντηση. Όταν αλλάζω καπέλο και γίνομαι ο εκπρόσωπος του αντίπαλου κόμματος, αλλάζει και ο τόνος μου. Μπαίνω πάνω στην ανάσα του, πετάω τις λέξεις που ξέρω ότι τον ενοχλούν και προσπαθώ να τον τραβήξω σε προσωπικό καβγά.
Το κάνω ο ίδιος και για τους δύο ρόλους για έναν πρακτικό λόγο. Ελέγχω τον ρυθμό. Ξέρω πότε ο υποψήφιος είναι έτοιμος για την επόμενη πίεση και πότε πρέπει να σταματήσουμε και να δουλέψουμε μία φράση ξανά από την αρχή. Αυτή την πολυτέλεια την έχουμε μόνο στην πρόβα, και εκεί γίνεται όλη η δουλειά.
Πώς κυλάει ένα τυπικό media training, βήμα βήμα
Κάθε υποψήφιος είναι διαφορετικός, όμως η σειρά της δουλειάς μένει σχεδόν πάντα η ίδια.
- Ο φάκελος προετοιμασίας. Πριν από τη συνεδρία γράφω τον φάκελο πάνω στην επικαιρότητα των ημερών και στις εκπομπές όπου μπορεί να βρεθεί ο υποψήφιος. Για κάθε σενάριο υπάρχει η ερώτηση του δημοσιογράφου, ο κορμός της απάντησης, οι επιθέσεις που θα έρθουν από κάθε αντίπαλο κόμμα και οι αντεπιθέσεις του υποψηφίου. Στο τέλος κάθε σεναρίου μπαίνουν τα soundbites. Ολόκληρο τέτοιο παράδειγμα θα δεις παρακάτω.
- Το τρίπτυχο μηνύματος. Πριν ανοίξει η κάμερα συμφωνούμε στα τρία μηνύματα που πρέπει να ακουστούν σε κάθε εμφάνιση, όποιο θέμα κι αν ανοίξει. Αυτά είναι η πυξίδα. Κάθε απάντηση κρίνεται στο τέλος από το αν έφτασε σε ένα από αυτά.
- Πρώτη ανάγνωση χωρίς πίεση. Διαβάζουμε μαζί τους κορμούς των απαντήσεων. Ο υποψήφιος κόβει ό,τι δεν θα έλεγε ποτέ με τα δικά του λόγια και κρατά τις φράσεις που του ταιριάζουν. Μια απάντηση που δεν νιώθει δική του θα σπάσει στην πρώτη διακοπή.
- Η προσομοίωση με κάμερα. Ο υποψήφιος κάθεται όπως θα καθόταν στο στούντιο, με την κάμερα απέναντι. Τρέχουμε τους γύρους με τη σειρά. Εγώ κάνω την ερώτηση ως δημοσιογράφος και μετά μπαίνω ως αντίπαλος.
- Η πίεση ανεβαίνει σταδιακά. Στον πρώτο γύρο αφήνω περιθώριο. Από τον δεύτερο και μετά οι διακοπές πυκνώνουν, τα όρια χρόνου στενεύουν και οι επιθέσεις γίνονται πιο προσωπικές.
- Στοπ και διόρθωση. Μετά από κάθε γύρο σταματάμε. Βλέπουμε σε ποιο σημείο χάθηκε το μήνυμα και πότε ο υποψήφιος απάντησε στον αντίπαλο αντί για τον πολίτη. Δουλεύουμε τη μία φράση που θα πρέπει να μείνει.
- Ο ίδιος γύρος ξανά. Ο γύρος επαναλαμβάνεται με την ίδια ερώτηση και διαφορετική επίθεση, μέχρι το soundbite να βγαίνει φυσικά, χωρίς να ακούγεται αποστηθισμένο.
- Το βίντεο της συνεδρίας. Ο υποψήφιος παίρνει το βίντεο της συνεδρίας για μελέτη. Εκεί βλέπει με τα μάτια του τηλεθεατή όσα δεν νιώθει την ώρα που μιλάει. Το δευτερόλεπτο που κοίταξε κάτω, για παράδειγμα, ή τη στιγμή που ανέβασε τον τόνο χωρίς να το καταλάβει.
Πώς δημιουργείται η πίεση στην προσομοίωση
Μια πρόβα χωρίς πίεση είναι απλή ανάγνωση. Ο στόχος είναι ο υποψήφιος να έχει ζήσει τη χειρότερη εκδοχή του πάνελ πριν μπει στο στούντιο. Αυτές είναι οι τεχνικές που χρησιμοποιώ, και ο λόγος που η καθεμία δουλεύει.
- Διακοπή στα 15 δευτερόλεπτα. Δεν αφήνω τον υποψήφιο να μιλήσει πάνω από 20-25 δευτερόλεπτα χωρίς διακοπή, και συχνά τον κόβω πολύ νωρίτερα. Γιατί λειτουργεί: στα πραγματικά πάνελ η διακοπή έρχεται στα πρώτα 15 δευτερόλεπτα. Όποιος ξεκινά με εισαγωγή δεν φτάνει ποτέ στο μήνυμά του. Η συνεχής διακοπή τον αναγκάζει να βάζει το πιο δυνατό του σημείο στην πρώτη πρόταση.
- Αυστηρά όρια χρόνου. Ως δημοσιογράφος λέω «Κλείστε σε μία πρόταση» ή «Έχουμε μόνο 20 δευτερόλεπτα». Γιατί λειτουργεί: το όριο σκοτώνει την τεχνοκρατική ανάλυση. Ο υποψήφιος μαθαίνει να συμπυκνώνει, και από τη συμπύκνωση γεννιέται το soundbite.
- Οι λέξεις-κλειδιά του αντιπάλου. Ως αντίπαλος πετάω τις λέξεις που ξέρω ότι πονάνε: «λαϊκισμός», «2015», «μνημόνια», «λεφτόδεντρα». Γιατί λειτουργεί: αυτές οι λέξεις είναι φτιαγμένες για να σε βγάλουν από το θέμα σου και να σε βάλουν σε άμυνα. Όταν τις έχεις ακούσει είκοσι φορές στην πρόβα, την εικοστή πρώτη στο στούντιο δεν σε αιφνιδιάζουν.
- Ειρωνεία και απαξίωση. «Ακούστε αλαζονεία!», «Σιγά μην το καταθέσετε και στον ΟΗΕ!». Χαμογελαστή περιφρόνηση στη θέση του επιχειρήματος. Γιατί λειτουργεί: η ειρωνεία ψάχνει αντίδραση. Αν ο υποψήφιος θιχτεί, ο τηλεθεατής βλέπει έναν άνθρωπο που χάνει την ψυχραιμία του, και το περιεχόμενο χάνεται.
- Το δίλημμα «ναι ή όχι». Διακόπτω για να εκβιάσω μονολεκτική απάντηση σε ερώτηση που δεν χωράει σε μία λέξη. Γιατί λειτουργεί: κάθε μονολεκτική απάντηση σε σύνθετο θέμα είναι παγίδα, όποια κι αν είναι. Ο υποψήφιος εξασκείται να απαντά σύντομα και καθαρά χωρίς να δέχεται το πλαίσιο της ερώτησης. Και μαθαίνει να γυρίζει το ίδιο δίλημμα στον αντίπαλο, όπως θα δεις στα σενάρια.
- Διακοπή πάνω στην ανάσα. Μπαίνω ακριβώς τη στιγμή που ο υποψήφιος παίρνει ανάσα για την επόμενη πρόταση. Γιατί λειτουργεί: εκεί η σκέψη είναι πιο ευάλωτη. Όποιος δεν το έχει ζήσει, είτε σταματά και χάνει τον λόγο είτε φωνάζει από πάνω. Με εξάσκηση μαθαίνει να κρατά τη φράση του μέχρι το τέλος.
- Φωνές από τον αντίπαλο. Ανεβάζω την ένταση και μιλάω πάνω του. Γιατί λειτουργεί: εδώ δοκιμάζεται ο κανόνας των 3 δευτερολέπτων. Ο υποψήφιος αφήνει τον αντίπαλο να εκτεθεί για 2-3 δευτερόλεπτα χωρίς να φωνάξει από πάνω του, χαμογελά υπομονετικά και παίρνει πίσω τον λόγο με καθαρή, κοφτή φωνή. Στην οθόνη ο ήρεμος φαίνεται πάντα ο πιο δυνατός.
- Δύο αντίπαλοι ταυτόχρονα. Στον ίδιο γύρο επιτίθεμαι πρώτα ως εκπρόσωπος ενός κόμματος και αμέσως μετά ως εκπρόσωπος άλλου, με αντίθετη κατηγορία. Γιατί λειτουργεί: το διπλό μέτωπο είναι η πιο συνηθισμένη παγίδα. Αν απαντήσεις και στους δύο με τον ίδιο θυμό, δείχνεις απομονωμένος. Ο υποψήφιος μαθαίνει να κρατά διαφορετικό τόνο απέναντι σε κάθε αντίπαλο.
- Επίκληση της «κοινής λογικής». Ως δημοσιογράφος παρουσιάζω την κυβερνητική θέση σαν αυτονόητη: «Πού θα βρεθούν τα χρήματα;». Γιατί λειτουργεί: η ερώτηση που μοιάζει ουδέτερη είναι η πιο δύσκολη, γιατί δεν μπορείς να της επιτεθείς. Ο υποψήφιος μαθαίνει να απαντά στην ουσία της και να περνά αμέσως στο δικό του πλαίσιο.
Πού κοιτάς και πώς γυρίζεις στο μήνυμά σου
Η πίεση είναι το μισό της δουλειάς. Το άλλο μισό είναι τι κάνει ο υποψήφιος μέσα σε αυτήν.
Ο αντίπαλος κάθεται δίπλα του, αλλά ο ψηφοφόρος βρίσκεται πίσω από την κάμερα. Γι’ αυτό, όταν λέει τα βασικά του στοιχεία, κοιτάζει τον φακό και μιλά στον πολίτη που βλέπει από το σπίτι. Στην πρόβα το ελέγχουμε ξανά και ξανά, γιατί το ένστικτο σε σπρώχνει να κοιτάξεις αυτόν που σου επιτίθεται.
Το pivot είναι η στροφή από την ερώτηση που σου έκαναν στο μήνυμα που θέλεις να ακουστεί. Απαντάς πρώτα σύντομα και ειλικρινά στην ερώτηση, και με την επόμενη πρόταση γυρίζεις στο δικό σου έδαφος. Στο τέλος αυτής της στροφής υπάρχει το soundbite, μία φράση αρκετά σύντομη για να χωρέσει σε δελτίο ειδήσεων και αρκετά καθαρή για να τη θυμηθεί κάποιος το βράδυ.
Στα σενάρια που ακολουθούν θα δεις όλα αυτά στην πράξη, μαζί με τις φράσεις που γράφτηκαν για να μείνουν.
Πλήρες παράδειγμα: ένας φανταστικός φάκελος προετοιμασίας
Το παρακάτω είναι αποκλειστικά εκπαιδευτικό σενάριο. Ο υποψήφιος, ο συνδυασμός και τα περιστατικά είναι φανταστικά. Δεν παραπέμπουν σε πραγματικές δηλώσεις, δημοσκοπήσεις ή πρόσωπα.
Ο υποψήφιος ετοιμάζεται να παρουσιάσει μία πρόταση για καλύτερη εξυπηρέτηση πολιτών. Στον φάκελο βάζουμε την πρόταση, τις πηγές όσων αριθμών χρησιμοποιεί, τι γνωρίζουμε και τι ακόμη δεν έχει υπολογιστεί. Στόχος της άσκησης είναι να απαντά καθαρά και να αναλαμβάνει ευθύνη για τα όρια της απάντησής του.
1. Ερώτηση για το κόστος
Ερώτηση: «Πόσο ακριβώς θα κοστίσει;»
Ενδεικτική απάντηση: «Η πλήρης κοστολόγηση δεν έχει ολοκληρωθεί. Έχουμε ορίσει τα βήματα και τα στοιχεία που χρειάζονται. Δεν θα σας δώσω έναν αριθμό που δεν μπορώ να στηρίξω. Μαζί με την τελική πρόταση θα δημοσιεύσουμε τις παραδοχές και την πηγή χρηματοδότησης.»
Έλεγχος: Δηλώνει τι λείπει και πώς θα καλυφθεί, χωρίς να παρουσιάζει την πρόθεση ως επίτευγμα.
2. Ερώτηση για προηγούμενο λάθος
Ερώτηση: «Στην προηγούμενη παρουσίαση δώσατε διαφορετική πληροφορία. Ποια ισχύει;»
Ενδεικτική απάντηση: «Η προηγούμενη διατύπωση ήταν λανθασμένη. Τη διορθώνω και θα ενημερώσουμε το σχετικό υλικό. Για το σημείο που συζητάμε ισχύει η εκδοχή που τεκμηριώνεται στον σημερινό φάκελο.»
Έλεγχος: Αναγνώριση και διόρθωση πριν από την εξήγηση.
3. Συνεχείς διακοπές
Ερώτηση: «Δεν απαντάτε. Θα το κάνετε ή όχι;»
Ενδεικτική απάντηση: «Η δέσμευσή μας είναι να ολοκληρώσουμε πρώτα τον έλεγχο που περιέγραψα. Ας ξεχωρίσουμε τη συγκεκριμένη δέσμευση από ένα αποτέλεσμα που σήμερα δεν μπορώ να εγγυηθώ.»
Έλεγχος: Μία σύντομη απάντηση, χωρίς επίθεση στον συνομιλητή.
4. Προσωπική επίθεση
Ερώτηση: «Γιατί να εμπιστευτούμε εσάς;»
Ενδεικτική απάντηση: «Κρίνετέ με από τη σαφήνεια της πρότασης, τη διαφάνεια των στοιχείων και το αν τηρώ όσα αναλαμβάνω. Η κριτική είναι θεμιτή. Για τη συγκεκριμένη πρόταση μπορώ να εξηγήσω κάθε βήμα και τα όριά του.»
Έλεγχος: Επιστροφή στο αντικείμενο αφού πρώτα απαντηθεί η ερώτηση.
5. Ανεπιβεβαίωτη πληροφορία στον αέρα
Ερώτηση: «Μόλις ακούστηκε ένας ισχυρισμός. Τον επιβεβαιώνετε;»
Ενδεικτική απάντηση: «Δεν έχω δει την πηγή και δεν μπορώ να τον επιβεβαιώσω. Θα ελέγξουμε το πρωτότυπο στοιχείο και θα απαντήσουμε συγκεκριμένα.»
Έλεγχος: Δεν υιοθετούμε μια πληροφορία επειδή ειπώθηκε με βεβαιότητα.
Πώς αξιολογούμε τη δοκιμή
Βλέπουμε την εγγραφή και σημειώνουμε: αν απαντήθηκε η ερώτηση, αν χρησιμοποιήθηκαν τεκμηριωμένα στοιχεία, αν ακούστηκε καθαρά το όριο της γνώσης και αν η απάντηση χωρούσε στον διαθέσιμο χρόνο. Επαναλαμβάνουμε την ίδια άσκηση με μία συγκεκριμένη βελτίωση.
Τι μένει στον υποψήφιο μετά τη συνεδρία
Ο φάκελος που διάβασες γράφτηκε για συγκεκριμένες εβδομάδες του Σεπτεμβρίου. Σε λίγες μέρες τα θέματα θα έχουν αλλάξει και οι ερωτήσεις θα είναι άλλες. Η δομή όμως μένει ίδια. Κάθε γύρος ξεκινά με μια ερώτηση που μοιάζει ουδέτερη. Ακολουθεί η επίθεση που θέλει να σε βγάλει από το θέμα σου, και η δουλειά σου είναι να βρεις τον δρόμο πίσω στο μήνυμα.
Ο υποψήφιος φεύγει από τη συνεδρία με τον φάκελο και με το βίντεο της πρόβας. Τον φάκελο τον ανοίγει πριν από κάθε εμφάνιση. Το βίντεο το ξαναβλέπει, και κάθε φορά προσέχει κάτι που την πρώτη φορά του ξέφυγε.
Στο στούντιο ο χρόνος φτάνει μόνο για να θυμηθείς όσα έχεις κάνει πολλές φορές στην πρόβα.
